Wat is een 'Lab Leak'? Alles wat u moet weten over laboratoriumincidenten

Aspect

Wereldwijd wordt er in laboratoria geëxperimenteerd met virussen.

Bij het bespreken van infectieziekten en pandemieën valt de term regelmatig: een lab leak (laboratoriumlek). Maar wat betekent dit concreet, hoe vaak komt het voor en waarom is dit een belangrijk onderwerp voor burgerplatforms en beleidsmakers? Een overzicht van de feiten en de risico's.

Wat is een lab leak?

Een lab leak is de onbedoelde ontsnapping van een pathogeen (een ziekteverwekker zoals een virus of bacterie) uit een gecontroleerde laboratoriumomgeving naar de buitenwereld.

Dit kan op verschillende manieren gebeuren:

Besmetting van een medewerker: Een onderzoeker raakt ongemerkt besmet (bijvoorbeeld door een prikaccident of een defect masker) en neemt het virus mee naar buiten.
Fouten in afvalverwerking: Besmet materiaal of laboratoriumafval wordt niet correct gesteriliseerd voordat het wordt afgevoerd.
Technische mankementen: Een storing in de luchtsluizen of de filtersystemen (HEPA-filters) waardoor zwevende virusdeeltjes via de ventilatie naar buiten ontsnappen.
Ontsnapping van proefdieren: Een besmet proefdier (zoals een muis of fret) dat weet te ontsnappen of buiten de faciliteit belandt.

Komt het echt voor? Een blik op de geschiedenis

Ja, laboratoriumlekken zijn geen theorie; ze zijn in de geschiedenis herhaaldelijk gedocumenteerd. Wetenschappelijk historisch onderzoek heeft tussen 2000 en 2021 alleen al 94 afzonderlijke laboratoriumlekken wereldwijd geïdentificeerd, waarbij honderden mensen besmet raakten.

Enkele bekende historische voorbeelden:

De MKZ-uitbraak in het VK (2007): Een uitbraak van het zeer besmettelijke mond-en-klauwzeer onder vee in Groot-Brittannië werd officieel herleid naar een lekkende afvoerbuis van een nabijgelegen onderzoekscentrum in Pirbright.
SARS-ontsnappingen (2003-2004): Na de oorspronkelijke SARS-uitbraak in Azië is het virus minstens vier keer ontsnapt uit hoogbeveiligde laboratoria in Singapore, Taiwan en Peking, telkens door procedurele fouten van onderzoekers.
De 'Russische griep' (1977): Wetenschappers zijn het er inmiddels over eens dat de grieppandemie van 1977 het gevolg was van een laboratoriumlek of een mislukte vaccinatietest in de Sovjet-Unie of China, aangezien de virusstam genetisch identiek was aan een variant uit de jaren 50.
De pokkenbesmetting in Birmingham (1978): Dit was de allerlaatste geregistreerde pokkenbesmetting ter wereld. Het virus ontsnapte via de ventilatie van een medisch laboratorium naar de bovenliggende verdieping, met dodelijke afloop voor een fotografe.

De 'Biolab-Boom': Waarom de risico's toenemen

Wereldwijd is er sprake van een enorme groei in het aantal laboratoria dat met gevaarlijke virussen werkt. Wereldwijd zijn er inmiddels ruim 3.500 BSL-3 laboratoria (hoge beveiliging) en tussen de 60 en 110 BSL-4 laboratoria (maximale beveiliging voor dodelijke virussen zoals Ebola).

Deze wildgroei brengt specifieke maatschappelijke risico's met zich mee:

Locatie in dichtbevolkte gebieden: Ongeveer 75% van de zwaarst beveiligde BSL-4 laboratoria staat in stedelijke gebieden. Als er iets misgaat, bevindt het virus zich direct in een dichtbevolkte omgeving.
Gebrek aan internationaal toezicht: Er is momenteel geen enkele internationale organisatie die wereldwijd bindend toezicht houdt op al deze laboratoria. Landen bepalen grotendeels zelf hun veiligheidsregels.
Gain-of-Function onderzoek: Dit is de meest controversiële vorm van experimenteren. Hierbij worden virussen in het laboratorium doelbewust gemuteerd om ze bijvoorbeeld besmettelijker of dodelijker te maken, met als doel om toekomstige natuurlijke mutaties voor te zijn. Critici wijzen erop dat als een zulk 'geüpgraded' virus ontsnapt, de gevolgen niet te overzien zijn.

Het Standpunt van Burgerplatform

Als burgerplatform baseren wij onze analyses op data, transparantie en risicobeheersing. Wij pleiten met het oog op de volksgezondheid en nationale veiligheid voor:

Strikte transparantie: Overheden en universiteiten moeten open kaart spelen over welke experimenten er binnen onze landsgrenzen plaatsvinden.

Onafhankelijk toezicht: Medische autoriteiten mogen niet hun eigen vlees keuren; er is onafhankelijk, democratisch gecontroleerd toezicht nodig op biosafety.

Risico-afweging: Bij elk biologisch experiment moet de maatschappelijke schade bij een eventueel falen (de polycrisis-impact) zwaarder wegen dan het theoretische wetenschappelijke gewin.

Om een betrouwbaar beeld te krijgen, kijken wetenschappers en internationale instanties naar de Biosafety Levels (BSL) oftewel het bioveiligheidsniveau van laboratoria. Er zijn wereldwijd duizenden laboratoria, gecategoriseerd in vier niveaus:

1. BSL-1 en BSL-2 (tienduizenden laboratoria)

Dit zijn de meest voorkomende laboratoria.

In BSL-1 labs wordt gewerkt met micro-organismen die geen ziektes veroorzaken bij gezonde mensen.
In BSL-2 labs (aanwezig bij vrijwel elk ziekenhuis, universiteit en farmaceutisch bedrijf) werkt men met virussen die weliswaar ziekte kunnen veroorzaken, maar niet makkelijk via de lucht overdraagbaar zijn en waar goede behandelingen voor zijn (zoals het hepatitisvirus, hiv of milde influenzastammen). Wereldwijd zijn dit er tienduizenden.

2. BSL-3: Hoge beveiliging (Ruim 3.500 laboratoria)

Hier wordt het serieuzer. BSL-3 laboratoria zijn ontworpen om te werken met virussen en bacteriën die ernstige of potentieel dodelijke ziekten kunnen veroorzaken en die zich via de lucht kunnen verspreiden (zoals SARS-CoV-2, het MERS-virus, gele koorts en tbc).

Uit recent internationaal onderzoek (onder andere gepubliceerd in het Journal of Public Health) zijn er wereldwijd ten minste 3.515 operationele BSL-3 laboratoria geïdentificeerd, verspreid over 149 landen.
Bijna de helft daarvan (ongeveer 47%) bevindt zich in de Verenigde Staten.
Ook Nederland heeft tientallen BSL-3 faciliteiten, verspreid over academische medische centra (zoals het Erasmus MC), het RIVM en private onderzoekscentra.

3. BSL-4: Maximale beveiliging (Ongeveer 60 tot 110 laboratoria)

Dit zijn de zwaarst beveiligde laboratoria ter wereld (ook wel 'high containment' of P4-labs genoemd). Hier doet men onderzoek naar de allerdoodlijkste virussen waar vaak geen vaccin of behandeling voor bestaat, zoals Ebola, Marburg, Lassa en het pokkenvirus. Onderzoekers dragen hier volledig luchtdichte pakken met een eigen zuurstoftoevoer en de ruimtes staan onder extreme onderdruk.

Het exacte aantal varieert per database omdat sommige labs nog in aanbouw of gepland zijn, maar onafhankelijke waarnemers (zoals het Global Biolabs project van King's College London) registreren ongeveer 60 tot 70 operationele BSL-4 laboratoria wereldwijd, verspreid over 23 tot 27 landen. Brede WHO-schattingen die alle typen faciliteiten (inclusief veterinaire faciliteiten voor dierziekten) meetellen, komen uit op maximaal 110 BSL-4 locaties.
De grootste concentratie hiervan bevindt zich in Europa (zoals het Robert Koch Instituut in Duitsland of het Jean Mérieux lab in Frankrijk), gevolgd door Noord-Amerika (VS en Canada) en Azië (waaronder het bekende Wuhan Institute of Virology in China).
In Nederland: Nederland heeft géén BSL-4 laboratorium voor menselijke ziekten. Wel beschikt Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) in Lelystad over een speciale high-containment unit met een veterinair BSL-4-niveau, waar onderzoek wordt gedaan naar zeer besmettelijke dierziekten zoals mond-en-klauwzeer en de varkenspest.

Waar ligt de maatschappelijke discussie?

De afgelopen jaren is er internationaal veel te doen om de sterke toename van het aantal BSL-3 en BSL-4 laboratoria. Critici en biosecurity-experts wijzen erop dat hoe meer van dit soort laboratoria er gebouwd worden, hoe groter de statistische kans is op een menselijke fout of een laboratoriumlek (het zogeheten dual-use risico, waarbij goedaardig wetenschappelijk onderzoek ook gevaarlijke biologische risico's met zich meebrengt).